Grad Bihac je centar Unsko-Sanskog kantona i sjediste kantonalne vlasti. Smjesten je na sjeverozapadnom dijelu Bosne i Hercegovine uz granicni pojas sa Republikom Hrvatskom.

Reljef opcine Bihac je raznolik i cine ga polja (Bihacko polje), uz dolinu rijeke Une i njenih pritoka, blago brdovito zemljiste i visije, te planinski dio Pljesevice i Grmeca, koji pripadaju Dinarskom planinskom sistemu. Nadmorska visina na kojoj grad lezi je 231 m. Opcina Bihac ima umjereni planinski tip klime, ljeta su topla i suha a zime ostre sa mnogo padavina. Veci dio opcine bogat je vodom; izvorima, potocima i rijekama. Sam grad smjesten je u bihackoj kotlini, prostranom Biscu polju na obalama prelijepe rijeke Une. Osnovni putni pravci slijede prirodne trase Une, koristene jos od prethistorijskog vremena. Povezuju Panonsku niziju sa Jadranskim morem i predstavljaju putne koridore od medjunarodnog znacaja.

Zahvaljujuci tako izuzetnom polozaju, Bihac je kroz svoje trajanje bio raskrizje kultura, ali i njihovo stjeciste i medjusobno prozimanje.

Od prvih spoznaja o zivotu ljudi na prostoru Bihackog polja, do danas, ostali su natalozeni tragovi, nerijetko i isprepleteni, koji svjedoce o neprekidnoj smjeni razlicitih etnosa, kulturnih koncepata i uticaja. Svi ti tragovi, materijalizovani u metalu, keramici, staklu, kamenu, gradjevini, cjeloviti ili u fragmentima, kao i oni sacuvani u predanjima, legendama i vjerovanjima, predstavljaju kulturno historijsku vrijednost ovog kraja.

Skromni arheoloski nalazi u vidu dva kremena nozica govore nam o zivotu ljudskih zajednica kroz najstariji period, paleolit. Tek zeljezno doba dace arheolozima dovoljno materijalnih dokaza koji ce posvjedociti o veoma intenzivnom zivotu ljudi u dolini rijeke Une.

Ovo podrucje od VIII stoljeca p.n.e. nastanjuje pleme Japoda u stanistima gradinskog, kasnije i sojenickog tipa (nastambe na vodi). Dragocjena saznanja o zivotu Japoda u Bihackom polju pruzile su nam cetiri istrazene nekropole - groblja. U njima je otkriveno oko hiljadu grobova, a nadjeno je na desetine hiljada predmeta, najvise posudja i nakita.

Japodski nakit je vecinom od bronze uz veliku upotrebu jantara, koji u dolinu Une dolazi tzv. “jantarnim putem” s obala Baltickog mora. Od nakita su najbrojnije fibule (kopce), narukvice, ukrasne igle, brojni privjesci, medju kojima su posebno karakteristicni privjesci s dvije stilizovane konjske glave.

Ostaci rimskih gradjevina, tzv. villa rustica - seoskih posjeda, puteva komunikacija, nalazi zrtvenika Mitre Tauroktona iz III stoljeca, nalazi sa Crkvine u Golubicu nedaleko od Bihaca, predstavljaju znacajne ostatke anticke kulture.

Na podrucju Bihaca, na lokalitetu Zalozja, pronadjeni su i ostaci dvaju crkava, koje u literaturi poznajemo kao bazilike I i II.

Krajem VI stoljeca avaro-slavenska plemena provalila su dolinom rijeka Une i Sane prema Jadranskom moru. Pocetkom VII stoljeca Avari i Slaveni vjerovatno stalno nastanjuju podrucje Bihaca. To svjedoci ranoslavenska keramika nadjena prilikom arheoloskih iskopavanja u naselju Ripac, nedaleko od Bihaca. Nedovoljna istrazenost ovog razdoblja onemogucava nam i njegovo jasnije predstavljanje. Rekonstrukciju zbivanja u tom zaista nemirnom vremenu jedino mozemo pratiti pomocu opcih historijskih zapisa o susjednim oblastima. Po tom zakljucujemo da se bihacko podrucje u vrijeme zacetaka prvih drzavnih tvorevina, na prijelazu iz IX u X stoljece, nalazi u sastavu Slavonije ili tzv. Panonske Hrvatske, a od X stoljeca uklapa se u razvoj hrvatske drzave. Tokom kasnog srednjeg vijeka, od XII stoljeca, nalazi se pod krunom ugarskog velekraljevstva. U historijskom kontinuitetu to su temelji Bihaca.

Prema vecini historiografa Bihac se prvi put spominje 1260. godine u jednoj povelji – darovnici ugarskog kralja Bele IV. U njoj se kaze da grad lezi na otoku sv. Ladislava, a posjed Kralu (sadasnje naselje Kralje), kralj daruje opatu cistercitskog samostana u trajno vlasnistvo.

U srednjem vijeku, kada se razvija kao slobodni kraljevski grad, pored tvrdjave ima dva samostana (dominikanski i franjevacki), nekoliko crkava, veci broj trgovackih i stambenih objekata, te odbrambene kule. Sa devet bastiona, sest kula, cetiri kapije za ulazak u grad, opasan dvostrukim bedemima, hendecima i kanalima Une, Bihac je u srednjem vijeku veoma jaka tvrdjava.

Na glagoljskoj listini s kraja XIV stoljeca sacuvan je pecat srednjovjekovnog Bihaca na kojem su tri kule. Na srednjoj je zastava, sa natpisom: S. CIVITATIS BIHIGIENSIS. Isti motiv ima i grb grada.

U XVI stoljecu Bihac i okolni gradovi - utvrde, ulaze u sastav tzv. Vojne Krajine koja cini utvrdjeni odbrambeni pojas prema sve ucestalijim prodorima tursko-osmanskih trupa.

Osmanska vojska, koju predvodi segedinski sandzak-beg Hasan-pasa Predojevic, zauzima ga juna mjeseca 1592. godine, kada se ugrubo odredjuje i dolazak Islama, vjere iskljucivog monoteizma, na ovo podrucje. Od tada, tokom slijedeca tri stoljeca Bihac ce ostati vazna utvrda mocnog Osmanskog carstva na krajnjem zapadu i polazna tacka osmanlijskih upada i pritisaka na granice Hrvatske. Vojna organizacija zivota na podrucju Krajine, te granicna uloga ovih gradova uticace na etnicki sastav stanovnistva. Tu se formira poseban mentalitet ponositog Krajisnika-ratnika, koji stoljecima brani bosansku zemlju od upada sa zapada. Bihac koji je u sastavu Bosanskog pasaluka ima status najznacajnije tvrdjave u Bosni, cesto se u izvorima spominje kao “kljuc Bosne”.

Ono sto cini specificnost ove tvrdjave – grada u odnosu na druge gradove u Bosni i Hercegovini u osmanskom periodu, jeste sacuvana urbana struktura unutar gradskih bedema, iz prethodnog perioda. Nova gradnja nece remetiti postojece vanjske gabarite tvrdjave bez obzira sto se bedemi utvrdjuju novim tabijama i kulama. I unutrasnja urbana struktura uglavnom ostaje, pored gradnje novih objekata.

Tako ce goticka crkva sv. Antuna iz XIV stoljeca ostati sacuvana sve do danasnjih dana, sada u funkciji dzamije, pod nazivom Fethija (Osvojena). Goticki toranj ove gradjevine sluzice kao minaret do XIX stoljeca, kada se usljed dotrajalosti rusi i zamjenjuje novim, vitkim minaretom. Arhitektura dzamije Fethije postace uzor i manir u gradjenju dzamija u Harmanima, naselju Hatinac, Prekounje i tako redom. Sve one imaju visoke uske prozore, okrugle otvore (rozete), i portale

Zitni trg iz predosmanskog perioda, koji se nalazi ispod gradskih bedema na samoj obali rijeke Une, takodjer ce u slijedecem periodu zauzimati centralni dio carsije, uz koji ce se i dalje razvijati ne remeteci njegov izgled. Veci dio carsije tokom osmanskog perioda razvice se i na unsku adu, Otoku, koja je sa trgom povezana drvenim mostom.

Saobracajnice koje ce se otvarati zavisno od gradskih kapija, kasnije ce uslovljavati i oblikovanje stambenih objekata u gradu. Tvrdjava ce kroz svo vrijeme postojanja ipak biti najveci objekat Bihaca, sve do austrougarske okupacije, kada ce biti porusena.

Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878. godine prekinula je nacin gradnje koji je zatecen na ovom podrucju iz predhodnih perioda. Promjena strukture stanovništva uslovila je novi nacin gradnje i urbano oblikovanja grada Bihaca. Naime, nova vlast izdaje naredjenje da se Bosnjacko muslimansko stanovnistvo iseli iz grada i preseli u tadasnje predgradje, mahalu Harmani, a da gradsko jezgro ustupi novim stanovnicima. Tako ce izgradnja novih objekata, najcesce klasicistickog stila, skoro u potpunosti izmijeniti unutrasnji izgled grada. U tom razdoblju izgradjeno je i nekoliko objekata u pseudomaurskom stilu. Narocito lijepog izgleda bila je zgrada medrese, koja je u Drugom svjetskom ratu ostecena, a kasnije potpuno srusena.

U Bihacu se 1911. godine gradi hidrocentrala s kojom grad dobija redovno napajanje elektricnom strujom. Takodjer je znacajno spomenuti da grad dobija kanalizaciju, vec 1900, a vodovod 1907. godine.

Poslije Prvog svjetskog rata, najveci gradjevinski poduhvat u Bihacu je izgradnja betonskog mosta preko Une, namjesto prethodnog drvenog. Most je skladnih proporcija i svojim oblikom i polozajem danas je jedna od prepoznatljivih vizura Bihaca.

Narocito znacajno kulturno naslijedje ovog podrucja predstavljaju nadgrobni spomenici Bosnjaka muslimana, nisani. Radjeni su od domaceg kamena bihacita. Stilski oblici ovih spomenika krecu se u rasponu od arhaicnih s motivima turbana, sa kupastim zavrsecima, preko onih sa tordiranom vrpcom ili sa stiliziranim macevima, pistoljima, puskama, sabljama, do onih sa floralnim motivima baroknog stila. Od ostalih nisana sa podrucja Bosne i Hercegovine izdvajaju se i po tome sto se ukrasavaju bojom. Ta se tradicija sacuvala sve do danas. Nigdje u Bosni i Hercegovini izrada i velicina nisana, kao i njihovo ukrasavanje nisu sa toliko profinjenosti i vrhunskom zanatskom vjestinom izradjivani, tako da se moze govoriti o posebnoj “skoli bihackih nisana”.

Poslije Drugog svjetskog rata, izgradnja brojnih stambenih i poslovnih objekata stilskim izrazom moderne arhitekture, dominantno opisuje danasnji izgled Bihaca.

Tijekom rata u Bosni i Hercegovini, mnogi su objekti bili unisteni ili osteceni. Nakon rata u Bihacu se pocelo sa opravkom vaznijih objekata i sa izgradnjom mnogih drugih. Kako je Bihac prije izgledao i kako sada izgleda, mozete pogledati u fotoalbumu...